Zeiss Ikon là một trong những cái tên để lại dấu ấn đặc biệt trong lịch sử máy ảnh Đức. Từ sự hợp nhất của nhiều nhà sản xuất máy ảnh vào năm 1926, thương hiệu này nhanh chóng phát triển với hàng loạt thiết kế sáng tạo, từ máy ảnh gấp, máy ảnh phim khổ lớn cho đến rangefinder và SLR. Trải qua Thế chiến II, sự chia cắt nước Đức và những thay đổi lớn của ngành công nghiệp máy ảnh, Zeiss Ikon vẫn để lại một di sản đáng nhớ kéo dài gần nửa thế kỷ.
Zeiss Ikon ra đời như thế nào?
Carl Zeiss được thành lập từ năm 1846, ban đầu tập trung sản xuất các loại thấu kính chính xác cao phục vụ thiết bị khoa học. Đến năm 1926, trong bối cảnh nền kinh tế Đức gặp nhiều khó khăn sau Thế chiến I, Carl Zeiss đã thúc đẩy việc hợp nhất bốn nhà sản xuất máy ảnh gồm Contessa-Nettel, Goerz, Ernemann và Ica.
Bốn công ty được đưa về chung một tổ chức có tên Zeiss Ikon, đặt trụ sở tại Dresden. Việc hợp nhất không chỉ giúp các nhà sản xuất tăng khả năng tồn tại mà còn bảo đảm nhu cầu sử dụng ống kính Zeiss cho các sản phẩm máy ảnh mới.
Sau khi thành lập, Zeiss Ikon nhanh chóng xây dựng một danh mục sản phẩm rất đa dạng. Thương hiệu sản xuất máy ảnh hộp, máy ảnh gấp, máy ảnh kính tấm, máy ảnh phản xạ nhiều định dạng, máy quay phim cùng nhiều phụ kiện nhiếp ảnh.
Tuy nhiên, danh mục ban đầu vẫn thiếu một dòng máy ảnh sử dụng phim 35mm. Đây chính là phân khúc mà Zeiss Ikon chuẩn bị bước vào với một trong những sản phẩm quan trọng nhất của mình - Contax.
Contax mở ra một kỷ nguyên mới
Năm 1929, Carl Zeiss Jena cử kỹ sư Heinz Kuppenbender đến Dresden với hai nhiệm vụ gồm đơn giản hóa danh mục sản phẩm quá nhiều mẫu tương đồng và phát triển một mẫu máy ảnh 35mm mới có khả năng cạnh tranh với Leica.
Kết quả của quá trình này là Contax – dòng máy ảnh đóng vai trò quan trọng trong lịch sử Zeiss Ikon. Khi bước sang thập niên 1930, hãng không còn chỉ tập trung vào việc đổi tên những mẫu máy ảnh cũ mà bắt đầu đưa ra nhiều thiết kế mới và táo bạo hơn.
Các dòng máy ảnh mới bao gồm máy ảnh phim cuộn nhỏ, rangefinder, máy ảnh gấp, máy ảnh chụp nhanh và máy ảnh phản xạ hai ống kính TLR. Zeiss Ikon khi đó đang phát triển rất mạnh thì Thế chiến II bùng nổ vào năm 1939.
Tháng 2/1945, Dresden hứng chịu các cuộc không kích dữ dội của lực lượng Anh và Mỹ. Gần 4.000 tấn bom được thả xuống thành phố, gây ra một trận hỏa hoạn lớn và phá hủy nghiêm trọng cơ sở công nghiệp cũng như hồ sơ kỹ thuật của Zeiss Ikon.
Sau khi chiến tranh kết thúc, nước Đức bị chia thành các khu vực do Anh, Mỹ, Pháp và Liên Xô kiểm soát. Dresden nằm dưới sự quản lý của Liên Xô, khiến Zeiss Ikon bị chia tách thành nhiều hướng phát triển khác nhau.
Một phần đáng kể của Contax II và Contax III cùng thiết bị, tài liệu và chuyên môn liên quan được đưa tới Kiev. Tại đây, những chiếc máy ảnh này được sao chép và phát triển thành dòng Kiev, tiếp tục được cải tiến cho đến tận thập niên 1970.
Trong khi đó, phía Mỹ hỗ trợ tái lập Zeiss Ikon tại Stuttgart ở Tây Đức. Công ty mới tiếp tục sản xuất các mẫu rangefinder 35mm và sau đó mở rộng sang máy ảnh SLR phục vụ cả người dùng phổ thông lẫn nhiếp ảnh gia chuyên nghiệp.
Zeiss Ikon tại Đông Đức
Phần nhà máy còn lại ở Dresden được quốc hữu hóa vào năm 1948 và trở thành VEB Zeiss Ikon. Ban đầu, công ty tiếp tục sản xuất những thiết kế trước chiến tranh nhưng sau đó tạo ra một trong những mẫu SLR có ảnh hưởng lớn nhất thời kỳ này.
Năm 1949, Đức chính thức bị chia thành Đông Đức và Tây Đức. Từ đây xuất hiện hai công ty Zeiss Ikon ở hai phía khác nhau, kéo theo nhiều tranh chấp liên quan đến tên gọi và thương hiệu sản phẩm.
Một trong những thiết kế nổi bật nhất của Zeiss Ikon Đông Đức là Contax S. Ra mắt năm 1948, mẫu máy này là một bước tiến quan trọng của máy ảnh SLR 35mm khi trở thành một trong những mẫu đầu tiên sử dụng kính ngắm pentaprism ngang tầm mắt thay cho kiểu kính ngắm ngang hông truyền thống.
Mối liên hệ giữa Zeiss Ikon và Voigtländer
Cuối thập niên 1940, Carl Zeiss mua 20% cổ phần của Voigtländer – một nhà sản xuất máy ảnh danh tiếng lúc bấy giờ. Đến năm 1956, Zeiss đã nắm quyền kiểm soát hoàn toàn công ty. Hai thương hiệu tiếp tục phát triển nhiều mẫu máy ảnh riêng nhưng có mối liên hệ chặt chẽ. Năm 1969, Zeiss Ikon và Voigtländer chính thức hợp nhất.
Tuy nhiên, sự kết hợp này vẫn không đủ để cạnh tranh với làn sóng máy ảnh Nhật Bản có mức giá thấp hơn nhưng chất lượng và tính năng ngày càng cao. Đến năm 1972, Zeiss Ikon chính thức dừng hoạt động sản xuất máy ảnh.
Những chiếc máy ảnh nổi bật của Zeiss Ikon
Trong gần nửa thế kỷ hoạt động, Zeiss Ikon đã tạo ra một số lượng máy ảnh rất lớn. Nhiều sản phẩm ngày nay vẫn được các nhà sưu tầm đánh giá cao nhờ thiết kế độc đáo và những công nghệ tiên phong.
Contax I: Contax I sở hữu thân máy màu đen với thiết kế vuông vức, sử dụng màn trập tiêu cự chạy dọc bằng kim loại. Máy có rangefinder đế dài liên kết với ống kính và tốc độ màn trập từ 1/25 đến 1/1.000 giây. Đây là một trong những mẫu máy ảnh giúp Zeiss Ikon khẳng định tham vọng cạnh tranh trực tiếp với Leica trong thị trường máy ảnh 35mm.
Contax II và Contax III: Năm 1936, Zeiss Ikon giới thiệu Contax II với thân máy được bo góc thay cho kiểu thân vuông của Contax I. Các nút điều khiển cũng được bố trí theo cách truyền thống hơn trên nóc máy. Cùng thời điểm, Contax III được giới thiệu với một máy đo sáng không liên kết được đặt trên nóc máy. Những thay đổi này giúp dòng Contax ngày càng hoàn thiện và trở thành một trong những dòng rangefinder nổi tiếng nhất của Zeiss Ikon.
Super Nettel: Ra mắt năm 1934, Super Nettel kết hợp nhiều đặc điểm nổi bật từ các dòng máy trước đó vào một thân máy gấp nhỏ gọn sử dụng phim 35mm. Máy sử dụng màn trập tiêu cự kim loại chạy dọc, rangefinder kiểu lăng kính xoay và cơ chế nhả màn trập nằm giữa núm cuộn phim. Các tùy chọn ống kính bao gồm Triotar và Tessar 5cm.
Contaflex: Contaflex năm 1935 là một mẫu TLR 35mm đặc biệt. Máy sử dụng hai ống kính và phim 35mm chạy theo chiều ngang bên trong thân máy. Đáng chú ý, đây là một trong những máy ảnh được trang bị máy đo sáng quang điện tích hợp. Máy cũng hỗ trợ nhiều lựa chọn ống kính và phụ kiện, tạo nên một hệ thống tương đối linh hoạt cho thời kỳ đó.
Ikoflex: Dòng Ikoflex TLR bắt đầu xuất hiện từ năm 1934, sử dụng phim cuộn 120. Mẫu đầu tiên có cách đưa phim chạy ngang khá khác thường, khiến nó được đặt biệt danh là “Coffee Can”. Ikoflex III ra mắt năm 1938 được xem là một trong những phiên bản nổi bật nhất. Máy sở hữu kính ngắm Albada lớn tích hợp trong hood, giúp việc ngắm ở ngang tầm mắt thuận tiện hơn so với nhiều mẫu TLR truyền thống.
Contax S: Contax S ra mắt năm 1948 tại Đông Đức và có ý nghĩa đặc biệt đối với lịch sử máy ảnh SLR. Điểm nổi bật nhất là kính ngắm pentaprism ngang tầm mắt, thiết kế sau này trở thành đặc điểm quen thuộc trên rất nhiều máy ảnh SLR. Contax S cũng sử dụng ngàm ống kính 42mm, về sau trở nên nổi tiếng với các hệ thống máy ảnh sử dụng ngàm ren của Pentax và một số nhà sản xuất khác.
Contarex “Bullseye”: Năm 1959, Zeiss Ikon giới thiệu Contarex – mẫu SLR 35mm hướng thẳng tới thị trường chuyên nghiệp. Máy nhanh chóng có biệt danh “Bullseye” nhờ cụm máy đo sáng Selenium hình tròn lớn nằm phía trên ống kính. Contarex có hệ thống đo sáng liên kết với khẩu độ và tốc độ màn trập, đồng thời hỗ trợ nhiều loại ống kính từ góc rộng 16mm cho đến ống kính gương 1.000mm. Máy cũng có thể sử dụng các mặt lưng thay thế để thay phim giữa cuộn.
Contessa S310 và S312: Năm 1971 giới thiệu 2 máy ảnh S310 và S312, trong đó Contessa 310 sử dụng ống kính Tessar 40mm f/2.8 lấy nét thủ công và có chế độ tự động. S312 là phiên bản nâng cấp với rangefinder liên kết. Hai mẫu máy này trở thành những chiếc máy ảnh cuối cùng được Zeiss Ikon sản xuất trước khi công ty đóng cửa hoạt động sản xuất máy ảnh vào năm 1972.
Contax tiếp tục sống dưới thời Yashica
Việc Zeiss Ikon dừng sản xuất máy ảnh không đồng nghĩa với việc cái tên Contax biến mất. Sau đó, Carl Zeiss hợp tác với Yashica tại Nhật Bản để phát triển một thế hệ máy ảnh 35mm SLR mới. Zeiss đảm nhiệm phần ống kính, trong khi Yashica sản xuất thân máy. Đến năm 1983, Kyocera mua lại Yashica và tiếp tục phát triển thương hiệu Contax.
Đáng chú ý nhất là dòng Contax RTS với thiết kế thân máy do Porsche Design Group tham gia phát triển, hệ thống nhả màn trập điện từ và hệ thống quang học Zeiss nổi tiếng. Đây được xem là một trong những đỉnh cao của thương hiệu Contax sau thời kỳ Zeiss Ikon.
Lịch sử Zeiss Ikon không chỉ là câu chuyện về một nhà sản xuất máy ảnh. Đó còn là câu chuyện về sự đổi mới, những biến động chính trị và khả năng thích nghi của ngành công nghiệp nhiếp ảnh trong thế kỷ XX.
Từ những chiếc máy ảnh gấp đầu tiên, Contax, Ikoflex, Contax S cho đến Contarex, Zeiss Ikon đã góp phần định hình nhiều thiết kế và công nghệ quan trọng. Dù hoạt động sản xuất máy ảnh chính thức kết thúc từ năm 1972, ảnh hưởng của Zeiss Ikon vẫn tiếp tục được nhìn thấy qua Contax và di sản quang học Carl Zeiss.
